Κάθε μέρα αποτυπώνουν τον κόσμο που έχουν στο μυαλό τους πάνω σε καμβάδες. Χρησιμοποιούν έντονα χρώματα και ποικίλα σχέδια, δίνοντας μορφή στις ιστορίες που γεννιούνται μέσα τους.
Της Νικολέττας Μπούκα
nikolettabouka@yahoo.gr
Η Αμαλία ζωγραφίζει το κατακάθι του καφέ κι ύστερα του δίνει έναν τίτλο, ενώ ο Δημήτρης προτιμά να ζωγραφίζει περίτεχνα κεφάλια, χρησιμοποιώντας μελάνια και μεταλλικούς μαρκαδόρους. Η Δήμητρα, πάλι, επιλέγει τα ακρυλικά χρώματα κι ο Χρήστος τη ζωγραφική με λάδι.
Πρόκειται για την ομάδα ζωγραφικής των χρονίως ψυχικά ασθενών της Μονάδας Πολιτιστικής Επικοινωνίας του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης (ΨΝΘ), η οποία συμπληρώνει 18 χρόνια ζωής. Αριθμεί 14 επιλεγμένα μέλη, ηλικίας 35 έως 55 ετών, εκ των οποίων μόνο ένα έχει σπουδάσει ζωγραφική. Οι υπόλοιποι δημιουργοί έκρυβαν μέσα τους ένα έμφυτο ταλέντο, το οποίο καλλιέργησαν κι ανέδειξαν μέσω της συμμετοχής τους στην ομάδα ζωγραφικής του ΨΝΘ. Καθένας έχει το δικό του προσωπικό στιλ, τη δική του εικαστική γλώσσα. Μάλιστα, έχουν συμμετάσχει σε διάφορες εκθέσεις, εντός κι εκτός Ελλάδας, εκθέτοντας τα έργα τους στο κοινό και κάνοντας ένα σπουδαίο άνοιγμα στην κοινωνία, ενθουσιάζοντας τον κόσμο με τη δημιουργικότητά τους.
«Η μονάδα πολιτιστικής επικοινωνίας του ΨΝΘ ξεκίνησε τις δραστηριότητές της το 1994. Από την αρχή οι στόχοι της ήταν να ανακαλύψει και να ενεργοποιήσει το ταλέντο που ενδεχομένως υπάρχει σε ορισμένους ασθενείς ή να βοηθήσει κάποιους άλλους, οι οποίοι ήταν ήδη καλλιτέχνες, να συνεχίσουν το έργο τους», εξηγεί στη «ΜτΚ» ο ψυχίατρος, διδάκτωρ ΑΠΘ, διευθυντής ΕΣΥ, εικαστικός και υπεύθυνος της Μονάδας, Παύλος Βασιλειάδης, με αφορμή την εκστρατεία ενημέρωσης και προβολής των δομών και υπηρεσιών του ΨΝΘ, που διοργανώνει το νοσοκομείο μέσω του Γραφείου Εκπαίδευσης, Πολιτισμού, Έρευνας & Καινοτόμων Δράσεων (ΓΕΠΕ & ΚΔ), με στόχο την ευαισθητοποίηση των κατοίκων της Θεσσαλονίκης αλλά και της ευρύτερης κοινωνίας.
Παράλληλα, τονίζει ότι ακόμη ένας στόχος ήταν η σμίκρυνση του στίγματος της ψυχικής διαταραχής και προσθέτει ότι «καθώς η τέχνη είναι μία ευαίσθητη πλευρά του ανθρώπου, βλέποντας ο κόσμος τα έργα των ασθενών, σαφώς θα σκεφτεί ότι έχουν ευαισθησίες, είναι άνθρωποι σαν και μας. Έτσι, κατά κάποιο τρόπο, σμικρύνεται το στίγμα. Και βέβαια υπάρχουν κι άλλοι στόχοι, όπως η κοινωνικοποίηση, καθώς οι ψυχικά ασθενείς μπαίνουν στην κοινότητα με εκθέσεις, έρχονται σε επαφή με τα καλλιτεχνικά δρώμενα της κοινότητας κι ενδεχομένως να βρουν δουλειά ή να πουλήσουν κάποιον πίνακα, κάτι που στις μέρες μας είναι πλέον δύσκολο εξαιτίας της κρίσης».
Όταν ζωγραφίσεις τους φόβους σου, τους ελέγχεις
Οι 14 ζωγράφοι είναι άτομα με βαριές ψυχικές διαταραχές, όπως σχιζοφρένεια και διάφορες ψυχώσεις. Άλλοι ζουν στα σπίτια τους κι άλλοι σε δομές, ενώ μόνο ένας σε οικοτροφείο. Αποτυπώνουν μέσω της ζωγραφικής τις δικές τους εμπειρίες και ιδέες, ό,τι τους έρχεται στο μυαλό, ακόμη και τις ψευδαισθήσεις τους.
«Είναι πάρα πολλά τα συναισθήματα που βγαίνουν στους πίνακές τους. Προσωπικά δεν παρεμβαίνω καθόλου στο έργο τους. Δεν τους λεω τι να κάνουν. Κάθε φορά με εκπλήσσουν. Πρόσφατα, ο Δημήτρης Ζάχος μού έφερε ένα αυγό στρουθοκαμήλου, το οποίο βρήκε και το ζωγράφισε. Θέλω να εκφράσουν με τον δικό τους τρόπο αυτό που αισθάνονται, αυτό που σκέφτονται. Όχι να ζωγραφίζουν όπως οι άλλοι, οι υγιείς. Γιατί αν ζωγράφιζαν όπως οι υγιείς, δεν θα γινόταν τίποτα ιδιαίτερο, θα χανόταν αυτή η τέχνη», εξηγεί ο κ. Βασιλειάδης.
Σύμφωνα με τον ίδιο, εκτός από τη συναισθηματική αποφόρτιση και την ενασχόληση, κάτι που είναι και το θεραπευτικό στοιχείο, αυτό που έχει σημασία είναι ότι όταν καταγράψεις και ζωγραφίσεις τους φόβους και τις αγωνίες σου, τις ελέγχεις. Τις έχεις στο χέρι. Τις έχεις μορφοποιήσει.
«Οι ψυχωσικοί έχουν έναν δικό τους κόσμο, ο οποίος είναι λίγο ασαφής και χαοτικός. Όταν αρχίζουν και τον βάζουν πάνω στο χαρτί, αρχίζουν και τον ελέγχουν, τον δομούν. Αυτό το περίφημο παραλήρημα ιδεών, που είναι εξωπραγματικές, γίνεται ένας κόσμος δομημένος. Ουσιαστικά, αυτό που κάνουν είναι να εξωτερικεύουν τις γιορτές που έχουν στο μυαλό τους, όπως εύστοχα είπε ο γάλλος ζωγράφος Ζαν Ντιμπιφέ», λέει ο κ. Βασιλειάδης.
Παράλληλα, αναφέρει ότι σε έρευνα που έγινε, προκειμένου να καταμετρηθούν οι ημέρες νοσηλείας πριν και μετά την ενασχόληση με την τέχνη, διαπιστώθηκε ότι για τα 14 αυτά άτομα είχαν αποφευχθεί γύρω στις 3.500 ημέρες νοσηλείας, ενώ είχαν αποφευχθεί και 30 επανεισαγωγές.
Οι εκθέσεις
Μέχρι σήμερα τα μέλη της ομάδας έχουν εκθέσει τα έργα τους σε τρεις πανελλήνιες εκθέσεις. Επίσης, η Μονάδα Πολιτιστικής Επικοινωνίας του ΨΝΘ έχει διοργανώσει εκθέσεις σε όλους τους δήμους του πολεοδομικού συγκροτήματος Θεσσαλονίκης, αλλά κι εκτός πόλης, από Κρήτη έως Κομοτηνή, ξεπερνώντας συνολικά τις 80. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι για πρώτη φορά έργα των ασθενών του ΨΝΘ μπήκαν σε κρατικό μουσείο και συγκεκριμένα στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, στην αίθουσα αναμονής του αεροδρομίου «Μακεδονία», αλλά και στον πύργο του Βαζαίου στη Νάξο, μαζί με έργα του Γιαννούλη Χαλεπά.
Επιπλέον, ο Δημήτρης Ζάχος και η Αμαλία Βανδέρα διακρίθηκαν στους 25 καλύτερους στην Ευρώπη στον πανευρωπαϊκό διαγωνισμό EUWARD στο Μόναχο και μάλιστα η Αμαλία δύο φορές.
«Στην αρχή ο κόσμος ήταν απόμακρος. Σαν να φοβόταν τη δουλειά των παιδιών. Σαν να επρόκειτο να κολλήσει κάτι. Μετά από καιρό, όμως, η στάση του κόσμου άλλαξε. Σαν να επηρεάστηκαν και να διαπίστωσαν ότι εδώ υπάρχει κάτι που είναι ενδιαφέρον. Αυτό που θέλαμε να πετύχουμε δεν ήταν μόνο να δείξουμε τι κάνουν τα παιδιά μας και να προσελκύσουμε τον οίκτο της κοινότητας. Εμείς θέλαμε να θαυμάσουν το έργο τους. Και σταδιακά φάνηκε ότι ο κόσμος άρχισε να τα βλέπει σαν έργα τέχνης και μάλιστα να τα αγοράζει», επισημαίνει ο κ. Βασιλειάδης.
Σύμφωνα με τον ίδιο, «η Θεσσαλονίκη έχει 14 καλούς ψυχωσικούς ζωγράφους, αλλά η Αθήνα έχει μόνο δύο γνωστούς. Είναι κρίμα που δεν ασχολούνται και στα άλλα νοσοκομεία μ’ αυτά τα ταλέντα. Στην Ελλάδα είμαστε πολύ πίσω στον τομέα αυτό. Θα θέλαμε πολύ να ζητήσουμε από τον δήμαρχο της πόλης μας να μας δώσει έναν χώρο όπου θα λειτουργήσει ένα πολιτιστικό κέντρο, αλλά γνωρίζουμε ότι οι εποχές είναι πολύ δύσκολες οικονομικά».
«ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΕΣΕΙΣ» Το μουσικό συγκρότημα
Τα μεσημέρια της Τετάρτης έχουν αποκτήσει πλέον άλλο νόημα. Την τιμητική τους έχουν οι πρόβες. Τα μουσικά όργανα στήνονται και οι μουσικοί παίρνουν τις θέσεις τους. Μπάσο, ηλεκτρική κιθάρα, κλασική κιθάρα, αρμόνιο, μπουζούκι, ντραμς. Όσο για τη μουσική, μοιράζεται ανάμεσα στην ποπ, το ρεμπέτικο και το έντεχνο λαϊκό τραγούδι.
Κάπως έτσι κυλούν οι ώρες στις πρόβες που κάνουν τα μέλη του μουσικού συγκροτήματος «Εμείς κι Εσείς», που ανήκει στη Μονάδα Πολιτιστικής Επικοινωνίας του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης. Όπως εξηγεί στη «ΜτΚ» η μουσικός του ΨΝΘ Πόλυ Βουγιουκλή, δημιουργήθηκε το 1995. Στόχος ήταν να συμμετέχουν εθελοντές ασθενείς που είχαν νοσηλευτεί και διαβιούσαν στην κοινότητα. Τα άτομα αυτά είχαν μουσική παιδεία. Απλώς αυτό το υγιές κομμάτι τους παρέμενε κι ενισχύθηκε. Αυτή η καλλιτεχνική ομάδα θα προέβαλλε και το έργο της, τόσο στον ευρύτερο χώρο του νοσοκομείου όσο και στην κοινότητα με τη συμμετοχή της σε εκδηλώσεις.
«Τον πρώτο καιρό το συγκρότημα δεν έφερε όνομα. Όμως η φλόγα έκαιγε. Έτσι κάποια στιγμή, κατά τη διάρκεια μιας εκδήλωσης, έγιναν τα βαφτίσια -έτσι αυθόρμητα- και δόθηκε το όνομα ‘ΕΜΕΙΣ ΚΑΙ ΕΣΕΙΣ’. Η ομάδα είχε αποφασίσει», λέει η κ. Βουγιουκλή.
Παράλληλα, αναφέρει ότι το ενδιαφέρον συμμετοχής στο συγκρότημα υπήρξε μεγάλο. Τελικά συγκροτήθηκε από 9 άτομα, ηλικίας 35 έως 50 ετών, τα οποία έχουν διάφορες ψυχικές διαγνώσεις, όπως σχιζοφρένεια και συναισθηματική διαταραχή.
Σύμφωνα με την κ. Βουγιουκλή, η ορχήστρα έχει δύο σκέλη. Το ένα είναι το μοντέρνο ποπ συγκρότημα, με τα ηλεκτρικά μουσικά όργανα που παίζει τα τραγούδια που έχουν γράψει και έχουν μελοποιήσει τα μέλη. Το δεύτερο σκέλος είναι καθαρά λαϊκό και παίζει ρεμπέτικο κι έντεχνο λαϊκό τραγούδι. Όλα τα μέλη τραγουδούν, αλλά υπάρχει και μία τραγουδίστρια «ρεμπέτισσα», καθώς και ένας ποπ τραγουδιστής. Πλαισιώνουν πάντα τις εκδηλώσεις των δύο συλλόγων του ΨΝΘ, που γίνονται εντός νοσοκομείου, αλλά και σε διάφορα μέρη της πόλης, τις παράλληλες εκδηλώσεις της Έκθεσης Βιβλίου και κάποια συνέδρια (Ευρωπαϊκό Συνέδριο Φοιτητών Ιατρικής, Ευρωπαϊκό Συνέδριο για της Συνεταιρικές Μονάδες στην Αθήνα κ.ά.).
Τα μέλη της ορχήστρας παραμένουν σταθερά, αλλά όταν κάποιος αποχωρεί από τη θέση του, την καταλαμβάνει άλλος απ’ αυτούς που έχουν εκδηλώσει ενδιαφέρον. Οι πρόβες γίνονται σε εβδομαδιαία βάση, αλλά καθημερινά τα μέλη κάνουν εξάσκηση στις μελωδίες του ρεπερτορίου που παίζεται.
Ομαδικό πνεύμα
Όπως εξηγεί η κ. Βουγιουκλή, στόχοι του συγκροτήματος είναι η μείωση του κοινωνικού στίγματος, η αύξηση της λειτουργικότητας, η ενίσχυση του εγώ, η αύξηση της αυτοεκτίμησης, η ανάπτυξη της δημιουργικότητας σε συνδυασμό με την καλλιτεχνική έκφραση και την προβολή στην κοινότητα, η μείωση των υποτροπών, η ενίσχυση της συνέχισης του θεραπευτικού πλάνου και η προσδοκώμενη επαγγελματική αποκατάσταση με την ιδιότητα του καλλιτέχνη- μουσικού, την αποδοχή, την αναγνώριση και το «παίξιμο» ποιοτικών μουσικών κομματιών.
Παράλληλα, τονίζει ότι η λειτουργία του συγκροτήματος, υπό την καθοδήγηση της ίδιας, που έχει και θεωρητική κατάρτιση στην ψυχική νόσο και του επιστημονικά υπεύθυνου της Μονάδας Πολιτιστικής Επικοινωνίας Παύλου Βασιλειάδη, φαίνεται ότι βοήθησε στη βελτίωση της ψυχικής υγείας των συμμετεχόντων, όπως επισημαίνεται σε δημοσιευμένες εργασίες στον ψυχιατρικό χώρο. Οι ημέρες νοσηλείας σε περιόδους υποτροπής και οι επανεισαγωγές μειώθηκαν, ενώ κάποιοι από τους συμμετέχοντες κατάφεραν περιστασιακά να απασχολούνται σε κέντρα διασκέδασης της πόλης.
«Το ομαδικό πνεύμα, η αλληλοϋποστήριξη, η κατανόηση, η αποδοχή, η ελευθερία έκφρασης, ο σεβασμός στην ψυχική νόσο και η κοινωνικοποίηση αποτελούν τα χαρακτηριστικά αυτής της δημιουργικής ομάδας. Τα μέλη αισθάνονται σημαντικά και χρήσιμα, ενώ επικοινωνούν και με άτομα που φέρουν κι αυτά την ψυχική νόσο, αλλά καταφέρνουν να διαχειρίζονται τις όποιες δυσκολίες. Άλλωστε το ενδιαφέρον είναι κοινό», λέει η κ. Βουγιουκλή.